De waarde van experimenteel onderzoek voor re-integratiebeleid
Door de redactie van Verbeteronderzoek
De afgelopen decennia is er in Nederland steeds meer aandacht gekomen voor de vraag of re-integratiebeleid daadwerkelijk werkt. Organisaties zoals ZonMw stimuleren kennisontwikkeling op dit terrein en bevorderen de toepassing van wetenschappelijke inzichten in de beroepspraktijk. Dat is belangrijk, want de middelen voor re-integratie zijn beperkt en de uitdagingen waarmee werkzoekenden en gemeenten te maken hebben, zijn complex.
Binnen het Re-integratie Verbeteronderzoek is de keuze gemaakt om in meerdere deelprojecten gebruik te maken van een experimenteel onderzoeksdesign. Die beslissing was destijds niet vanzelfsprekend. In het sociaal domein bestond er, en bestaat er nog steeds, discussie over de vraag of gerandomiseerd vergelijkend onderzoek wel toepasbaar is op de dagelijkse praktijk van klantmanagers, bedrijfsartsen en andere professionals.
Waarom experimenteren?
Het kernprobleem bij beleidsonderzoek is dat het lastig is om te bepalen of een interventie daadwerkelijk effect heeft, of dat andere factoren meespelen. Wanneer een gemeente een nieuw activeringsbeleid invoert en kort daarna meer uitkeringsgerechtigden aan het werk gaan, kan dat evengoed het gevolg zijn van een aantrekkende economie. Een experimenteel design, waarbij deelnemers willekeurig worden toegewezen aan een interventiegroep of een controlegroep, biedt de sterkste aanwijzingen voor een oorzakelijk verband.
Het Verbeteronderzoek heeft laten zien dat dergelijk onderzoek binnen de complexe Nederlandse uitvoeringspraktijk mogelijk is, al vergt het zorgvuldige voorbereiding. De samenwerking met uitvoeringsorganisaties, het verkrijgen van toestemming en het waarborgen van gelijke behandeling van alle deelnemers zijn stuk voor stuk obstakels die overwonnen moeten worden. Toch levert een experiment uiteindelijk kennis op die op geen andere manier verkregen kan worden.
Lessen uit het programma
Uit de verschillende deelprojecten van het programma zijn waardevolle methodologische lessen naar voren gekomen. Ten eerste bleek dat het betrekken van de uitvoeringspraktijk vanaf het vroegste stadium van het onderzoek essentieel is. Klantmanagers en andere professionals moeten begrijpen waarom het experiment wordt uitgevoerd en welke rol zij daarin spelen. Zonder draagvlak op de werkvloer is de kans op vertekening groot.
Ten tweede werd duidelijk dat de combinatie van kwantitatief en kwalitatief onderzoek meerwaarde biedt. Waar het experiment antwoord geeft op de vraag of iets werkt, bieden interviews en observaties inzicht in de vraag waarom iets al dan niet werkt. Die combinatie is bijzonder waardevol voor beleidsmakers die niet alleen willen weten dat een aanpak effectief is, maar ook onder welke omstandigheden en voor welke doelgroepen. Binnen het Verbeteronderzoek is die aanpak consequent gehanteerd in alle tien deelprojecten.
De bredere context
In het internationale onderzoeksveld is er groeiende consensus dat experimenteel bewijs een onmisbare pijler is van goed beleid. In landen als het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Scandinavie worden op grote schaal experimenten uitgevoerd om de effectiviteit van arbeidsmarktinterventies te toetsen. Nederland liep op dit vlak lange tijd achter, maar het tij is gekeerd. Het Verbeteronderzoek is een van de programma's geweest die aantoonden dat gerandomiseerd onderzoek ook binnen de Nederlandse context uitvoerbaar en waardevol is.
De opgedane kennis reikt verder dan de specifieke deelprojecten. Het programma heeft bijgedragen aan een cultuurverandering in het denken over re-integratie: niet langer vertrouwen op aannames en goede bedoelingen, maar werken op basis van bewijs. Die benadering is vandaag de dag relevanter dan ooit, nu gemeenten en het UWV voor de opgave staan om met beperkte middelen zoveel mogelijk mensen naar duurzaam werk te begeleiden.
De uitdaging voor de komende jaren is om die experimentele traditie voort te zetten en de bevindingen uit programma's zoals het Verbeteronderzoek te vertalen naar de dagelijkse praktijk van de re-integratiedienstverlening. Dat vraagt niet alleen om financiering en wetenschappelijke capaciteit, maar vooral om de bereidheid van beleidsmakers en uitvoerders om kritisch naar het eigen handelen te kijken.